Баатаҕайга ат сүүрдүүтүн историята

Информация о материале
Опубликовано: 21.02.2022 16:50
Просмотров: 1232

Ат сүүрдүүтэ Саха ыһыаҕын биир ураты түһүмэҕэ буолар. Баатаҕай нэһилиэгэр эмиэ атын нэһилиэктэр курдук былыр былыргыттан ыһыахтарга ат сүүрдүүтүнэн дьарыктаммыттар. 50-60 сылларга Баатаҕайга «Жданов Харата» диэн ат баар буолбут. Бу аты Нам оройуонун сылгыһыттара Бороҕон диэки ааһан иһэн , мөлтөх убаһа диэн Халдьаайыга хаалларан кэбиспиттэр. Оччотооҕуга Намҥа эмиэ Жданов диэн колхоз баар эбит. Халдьаайылар эмиэ Ждановтар, кинилэр бу акка «Жданов Харата» диэн ааты эбэн биэрбиттэр. Кэлин бу ат күүстээх сүүрүгүнэн биллибит. Ол курдук уһун дистанцияҕа сааскы ат сүүрдүүтүн күрэхтэһиитигэр кимиэхэ да иннин биэрбэтэҕэ диэн ахталлар. Бу ат туһата элбэх эбит. Саас, күһүн оройуон кииниттэн почтаны киирэн ылаллара, биирдэ Чыычаах Мэхээлэтэ иһэ улаханнык ыалдьыбытыгар Чараҥайтан “Жданов Харатынан” Бороҕоҥҥо киллэрэн быыһаабыттар. 60-ус сыллар саҕаланыыларыгар Доллонов Иннокентий Семенович оройуоҥҥа хаста да сүүрдэн бастаабыт. Ат сүүрдээччи Доллонов И.С. оччолорго түспүт хаартыската музейга баар.

70-ус сылларга ат сүүрдүүтүнэн Лазарев Андрей Кузьмич эдэр уолаттары түмэн дьарыктаммыта.Онно Сивцев Виктор Михайлович 1970-77 сылларга тохтоло суох ылсан аттары айааһаан, баайан дьарыктаммыта. Айааһаабыт аттарын дьоҥҥо биэрэллэр эбит. Сүүрүк аттары Кэптэнигэ бэлэмнээн баран Бороҕоҥҥо ат сүүрдүүтүгэр киирэллэрэ үһү. Бииктэр эдэр сылдьан ыһыахтарга сүүрдүбүт. Ол саҕана Баатаҕай сүүрүк аттарынан «Дьаҕыл», «Чуораан», «Сиэнчэр кулгаах», «Чох Хара», «Өрүөл», «Баян» диэн эбиттэр. Бу аттары Сивцев Бииктэр, Павлов Гриша, Степанов Толя, Березкин Кеша , Готовцев Юра буолан нэһилиэк ыһыахтарыгар, оройуон ат сүүрдүүтүгэр кыттыбыттар. «Чуораан» 1200 м оройуоҥҥа бастаабыттаах. Готовцев Кеша сүүрүк аттары боруобалааһыҥҥа сүүрдэр эбит. Готовцев Юра уҥуоҕунан кыра буолан, акка хам сыстан сүүрдэрин көрөр үчүгэй буолара. Степанов Бааска ыһыахтарга хаста да сүүрдүбүт. «Баян» диэн аты Березкин Кеша кыайа тутан ситиһиилээхтик сүүрдүбүтэ. Уолаттар бары сиртэн ыстанан ат үрдүгэр биирдэ баар буола түһэр гына үчүгэйдик эрчиллибиттэрэ.

80-90 -ус сылларга Найахы совхоз саҕана Белолюбскай Михаил Петрович уолаттары кытта сүүрүк аттары эрчийбит. Березкин Коля көмөлөспүт. Найахылары кытта аттарын холбоон барыта 30-ча аты айааһаан, баайан нэһилиэк, оройуон ыһыахтарыгар кыттыбыттар. Баатаҕайтан 4 аты баайбыттар. “Туман” диэн күүстээх сүүрүк аттаахтара. Улууска 2 сыл устата 1981, 1982 сылларга «Туман» улууска уһун дистанцияҕа бастаабыта, 1983 с. 2 миэстэ буолбута. Ат сүүрдээччи Белолюбскай Проня \Чыычаах уола\ уонна 2 Найахы уолаттара сүүрдүбүттэрэ. Баайбыт хас да аттарынан республикаҕа киирэн эмиэ ситиһиилээхтик кыттыбыттара. “Эриллэ5эс”, «Хаас Тумус», »Ураанньыт», «Туман» бу кэмнэргэ элбэхтик сүүрбүттэрэ. Белолюбскай Михаил Петрович 3 сыл устата дьарыктаабыт «Бойбох» диэн ата республикаҕа ыараханы таһыыга 1 миэстэни ылбыта. Ити 1998 с. этэ, «Минскэй» мотоциклынан наҕараадаламмыта.

Аманатов Петр Петрович ата улууска 3 миэстэлээх.

2000 сылларга Слепцов Алексей Петрович Сунтаартан ат баайыытыгар, сүүрдүүтүгэр үөрэнэн кэлэн манна эмиэ дьарыктаммыт. Кэлин ыһыахтарга, улуус ат сүүрдүүтүгэр Белолюбскай Миша, Саввин Ариан, Слепцов Алеша дьарыктаммыттар. Бороҕоҥҥо ыытыллыбыт Эверстовтар бириистэригэр 3 миэстэлээхтэр, 2011 с. Дүпсүн нэһилиэгэр Евгений Сивцев тэрээһинигэр 3 миэстэлээхтэр. Кэлин ыытыллыбыт Эверстовтар бириистэригэр 4 миэстэлээхтэр. Михаил Белолюбскай сылгыга сыһыаннаах күрэхтэһиилэри көтүппэт этэ. Сылгыһыттар түмсүүлэригэр, күрэхтэһиилэригэр, быыстапкаларга активнайдык кыттыбыта. Онон Баатаҕайга сүүрүк аттары баайааччылар бааллара, ыһыахтарга, араас күрэхтэһиилэргэ кытталлара.

Билигин Баатаҕайга сыспай сиэллээҕи иитээччи үгүс, олортон Сивцев Иван Иннокентьевич бэйэтэ чааһынай хаһаайыстыбалаах. Кини сүүрүк боруода аттары эмиэ иитэр. Инникитин биир эмэ ыччат дьоммут ат сүүрдүүтүгэр сыстан, ылсан иһиэхтэрэ диэн эрэллээхпит.

Суруйда Н,Н.Тарскай музейын теруттээччи Румянцева Ксения Иннокентьевна, 2022 с.