Баатаҕай түөлбэ олоҥхоһуттарын туһунан аҕыйах тыл
XIX уонна XX үйэ саҕаланыытыгар Сахабыт сирин араас муннуктарыгар олоҥхоһут, ырыаһыт-тойуксут уутуйан туран төрөөн-үөскээн ааспыттар эбит.
Архыыпка хасыһан Баатаҕайга барыта 5 олоҥхоһут, 20-чэ ырыаһыт-тойуксут төрөөн-үөскээн ааспыттара чуолкай.
Биһиги түөлбэбитигэр, биир үчүгэй олоҥхоһутунан биллибит Бурнашев Петр Степанович - Быыкаан буолар. Кини чуолкай эгэлгэлээх, кута олорор дэгиттэр куоластаах ырыаһыт. Эдэр сааһыгар куоратынан, Намынан сылдьыбыт. Чараҥай оскуолатыгар улахан ырыаһыттары мунньан ыллатара, бэйэтэ ордук дьахтар ырыатын табыллан ыллыыра үһү.
Иһити-хомуоһу кытта ыллатар, аатырбыт олоҥхоһут Сивцев Спиридон Петрович - Лэппэрдиир Испирдиэнэ олоҥхоһут төрөөн-үөскээн ааспыта диэн уос номоҕо баар. Кини ыллаан -туойан, олоҥхолоон бардаҕына от-мас көҕөрөрө, олоҥхолуур сураҕын иһиттэхтэринэ олохтоохтор тугу барытын умнан истэ кэлэллэрэ уонна бэл эһэр балыктан мэлийэллэрэ үһү. Хомойуох иһин кини ырыата-тойуга, олоҥхото суруллубакка хаалбыт.
Сахаҕа олоҥхоһут дьахтар бэрт сэдэх. Эр киһилии туттуулаах-хаптыылаах Слепцова Варвара Гаврильевна - Саллаат Балбаарата диэн олоҥхоһут баара. Ырыа Балбаара эр киһилии киэҥ-куоҥ, сөҥ куолаһынан дьону абылыыра үһү. Улуу Кыайыыны ырыанан-тойугунан көрсүбүт. Улуус киинигэр кыайыы ыһыаҕар ыҥырыллан олоҥхоһут Намыынныын кыттыбыттар.
Баатаҕайга Хаһалаах арҕаа баһыгар олохсуйан олорбут олоҥхоһут, ырыаһыт Готовцев Игнатий Степанович -Кынаачай буолар. Кини улахан, нуучча курдук көрүҥнээх эбит. "Күн Дьаҕарыма" диэн олоҥхолооҕо биллэр.
22 сааһыттан олоҥхолуур буолбут, ырыаһыт, остуоруйаһыт Соловьев Прокопий Наумович - Намыын эдэригэр куоратынан, Намынан тэлэһийэ сылдьан олоҥхолообут. сааһыран баран дойдутугар төннөн кэлбит. Дүпсүнүнэн, Чэриктэйинэн олоҥхолообута биллэр. "Күн Ньургун" олоҥхото илиинэн суруллубута Тыл, литература, история институтун архыыбыттан булуллан, үөрэтиллэн киэҥ эйгэҕэ 2019 с. туспа кинигэ буолан тахсыбыта.