Слепцов Александр Будимирович

Информация о материале
Опубликовано: 30.01.2022 20:48
Просмотров: 1204

Слепцов Александр Будимирович, 21.04.1959-19.11.2020. всю свою жизнь посвятил развитию физической культуры и спорта в республике, был отличным лыжником, многократным чемпионом и призером различных лыжных соревнований Якутии, Дальнего Востока и Сибири, Ленинграда и Ленинградской области, областного и центрального Советов ДСО «Трудовые резервы», кандидат в мастера спорта СССР. Работал тренером в Тюнгюлю, был старшим тренером Мегино-Кангаласского улуса по лыжным гонкам, здесь он со своими единомышленниками воспитал целую плеяду ведущих лыжников республики. В 1999 году, как один из самых заметных спортивных организаторов, был назначен директором вновь организуемой ДЮСШ №5 г.Якутска и руководил ей до последнего дня своей жизни. Здесь также не оставил тренерской деятельности. Среди лучших воспитанников мастер спорта России Мухомедзянова Юлия, победитель первого Европейского юношеского зимнего Олимпийского фестиваля, мастер спорта России по лыжным гонкам и биатлону Елисеева Надежда…

Заслуженный работник физической культуры и спорта РС(Я), Отличник народного просвещения РСФСР, Отличник физической культуры и спорта РФ, Отличник физической культуры и спорта РС(Я), Отличник образования РС(Я), Почетный гражданин Батагайского наслега Усть-Алданского улуса.

Эһэбит саамай чаҕылхай киһи

Биһиги эһэбит Слепцов Александр Будимирович чаҕылхай киһи, кини Саха сирин физкультураҕа уонна спортка үтүөлээх үлэһитэ, Россия норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Республикатын физкультураҕа уонна спортка туйгуна, Саха сирин үөрэҕириитин туйгуна, Баатаҕай нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, ССРС спордун маастарыгар кандидат, хайыһарга Ленинградскай уобалас, Сибиир, Саха сирин араас таһымнаах күрэхтэһиилэрин кыайыылааҕа уонна призера, Дьокуускай куорат бэһис нүөмэрдээх оҕо спортивнай оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ.

Кини 1959 сыллаахха муус устар 21 күнүгэр Уус-Алдан оруйуонугар Кэптэни нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Биһигиттэн аан бастакы улахан  сиэнэ  төрүүрүгэр  кини түөрт уон биэс саастааҕа. Бу үс сиэн кыргыттарыттан икки арыый обургу сиэннэрэ уонна кырачаан сиэнэ ол кэмтэн кини туһунан кылгастык да буоллар кэпсиэхпитин баҕарабыт. Александр Будимировыһы эһэбитин элбэх киһи билэрин курдук билии, үөрэҕирии уонна спорт эйгэтигэр үтүмэн  элбэх кылаатын киллэрбитэ онуоха уҕараабат күүһүн уоҕун харыстаабакка уурбута. Кини директор быһыытынан салайбыт бэһис нүөмэрдээх спортивнай оскуолатыттан сүрдээх элбэх чулуу спортсменнар иитиллэн тахсыбыттара. Биһиги эһээбит олус борустуой курдук  киһи эрээри дьоҥҥо барытыгар тапталынан сыһыаннаһар буолан кинилэри олус үчүгэйдик өйдүүрэ.  Бэйэбит өртүбүтүттэн эттэххэ кини баарын тухары биһиэхэ улахан буукубаттан суруллар саамай чугас күндү киһибит  «Эһээбит» буолар. Эһэбит олус күүскэ үлэлии сылдьар кэмнэригэр кини биһиэхэ аан дойду кэрэ эйгэтин бэйэтин тула эргитэ сылдьар курдук көстөрө. Ол гынан баран биһиги төрүү иликпитинэ кини урут хайдах үөрэммитин, үлэлээбитин билбэт буоламмыт кэпсээбэппит. Ол туһунан бу сайттарга ааҕан билсиэххитин сөп: http://dzulurgan.ru/?p=9388 , http://dzulurgan.ru/?p=9530 ,   http://dzulurgan.ru/?p=6113 ,

Биһигиттэн аан бастакы сиэнэ  2004 сыллаахха от ыйын бүтүүтэ Аммаҕа төрөөбүтэ.  Онуоха  эһээбит, эбээбит,  аҕабытынаан ийэбит оҕолонон эрэрин истэннэр  түүннэри айаннаан кэлбиттээхтэрэ. Эһээбит ол кэми үөрэн көтөн ахтан аһарара. Эһээбитигэр, эбээбитигэр хаһан баҕарар кэллэхпитинэ кини  сарсыарда аайы эрдэ туран хайаан даҕаны бэйэтэ хааһы буһаран сиэтэрин сөбүлүүрэ. Кыракый оҕо сааспыт кэмнэрин барытын урут түспүт  хаартыскаларбытыгар билигин көрөн астынабыт. Кыра эрдэхпититтэн эһэбит Александр Будимирович сайын аайы биһигини Баатаҕай дэриэбинэтин аттыгар баар өбүгэлэрин өтөҕөр илдьэ барааччы. Таарыччы Хомустаах дэриэбинэтигэр сырытыннаран хоннорон өрөтөн, сынньатан ааһааччы. Сайын итии күннэр турар кэмнэригэр наар ыраас уулаах кумах түгэхтээх күөлгэ киллэрэн сөтүөлэтээччи. Бэйэтэ аҕыйахта умсумахтаан ылаат биэрэккэ  тахсан биһигини мичилийэ таптаабыт сып сырдык харахтарынан көрөн ыла ыла хаһан бүтэрбитин кэтэһэн олорооччу. Ордук сайыҥҥы кэмнэргэ элбэхтик  алтыспыппыт, кинини кытта сүрдээх чугастык ситимнээбитэ.

Биһиги эһэбит ийэтин өртүттэн өбүгэлэрин төрөөбүт дойдулара Баатаҕай дэриэбинэтин чугаһыгар турар Сылаат диэн өтөх. Онно биһиги эһэбит кинилэр өтөхтөрүн аттыгар кыра сайыҥҥы дьиэ туттубутун кэпсээбитэ. Биһиги бастаан итэҕэйбэтэхпит оонньоон этэр дии санаабыппыт, тоҕо диэтэххэ Сылаат өтөҕө Баатаҕай дэриэбинэтиттэн син балай даҕаны тэйиччи киэҥ нэлэмэн икки күөллээх алаас халдьаайытыгар, халыҥ тайҕа саҕаланыытыгар олохсуйан турара. Аттыгар ким даҕаны олохсуйбатах иччитэх сир этэ. Ол эрээри кэлин билбиппит онно кырдьаҕас кэргэннии дьоннор эмиэ дьиэ туттан олохсуйбут этилэр. Аан бастаан онно биһигини илдьэн истэҕинэ  Баатаҕай дэриэбинэтиттэн туран: «Ол дьиэ ханна баарый?»-диэн ыйыппыппытыгар, «Оол көстөр маҥан крышалаах дьиэ турар.»-диэбитэ. Биһигини өтөххө тиэрдиэн иннинэ наар Баатаҕай дэриэбинэтигэр олорор аймах тетябытыгар Галинаҕа сырытыннаран ыалдьыттатара. Кини олус аламаҕай, көрсүө сэмэй, бэһиэлэй майгылаах уонна өрүү арааһынай элбэх минньигэс астардаах  буолааччы. Киниэхэ телевизордаах буолан ону көрөөччүбүт. Эһээ өтөҕөр уота суох буолан дьиҥнээх эргэ ламповай телевизора баар эрээри үлэлээбэккэ таах турара. Ону эһээбит барахсан дьээбэлэнэн араадьыйатын холбуу холбуу: «Миэхэ барыта баар дии, телевизор да баар, араадьыйа да баар, Wi-fi да баар”- диирэ. Киэһээтин дьиэтигэр уотун лаампатын массыынатын аккумуляторыгар холбоон уматара. Кэнники тыастаах уустаах бензининэн барар генератор илдьэ кэлэн холбоноро. Оччоҕуна телевизоры холбоон көрдөхпүтүнэ син биир тугу даҕаны көрдөрбөт, маҥан полоска эрэ буолан көстөрө. Хата розеткалардаах буолан арааһынай девайстарбытын холбонон зарядтыырбыт.  12-13 сааспытыгар диэри дэриэбинэҕэ барарбытын биһиги оччо сөбүлээбэт этибит интернет онно суоҕун иһин. Кэнники төттөрүтүн олус сөбүлүүр буолбуппут, тоҕо диэтэххэ социальнай ситимтэн уонна телефонтан сынньанар олус наадатын өйдөөммүт. Сайын саамай итии кэмнэргэ онно айаннаан тиийэн баран эһэбит бэйэтэ эрэ билэр сиригэр тыаҕа таһаардаҕына кыргыттар үһүөн ыстакааннарбытыгар дьэдьэн хомуйар этибит. Оттон эһээбит окко сытан эрэ дьэдьэнин хомуйан ыла ыла айаҕар сиир этэ. Өссө үүнэн турар дьэдьэннэри хаартыскаҕа түһэртии сытара билигин даҕаны харахпытыгар  умнуллубаттыы хартыына буолан көстөргө дылы. Биһиги эһээбитигэр дьиэтин кыра үлэтигэр көмөлөһөр этибит. Кыргыттар буоламмыт  кини улахан үлэтигэр кыайан көмөлөспөт этибит. Ис дууһабыт санаатынан эрэ кинини өйөөччүбүт. Кини ол кэмнэргэ наар олох солото суох эргэ эһээлээх эбэтин былыргы балаҕан өтөхтөрүн сөргүтэн бүтүннүү саҥардан тупсаран оҥоро сылдьара. Ол күүстээх ыарахан үлэтин ситэрэн хоторон, олус тупсаҕайдык оҥорон түмүктээбитэ. Биһиги эһэбитин кытта күөлгэ элбэхтик балыктаһарбыт. Биирдэ биһиэхэ оннооҕор улахан дьоннор хайдах кустуу сылдьалларын көрдөрбүтэ. Онно өтөх сайылыгар олох хаамыыта өрүү нус хас уу чуумпу этэ. Ол алааска олус кэрэ көстүү аһыллара. Киэҥ нэлэмэн алаас улахан күөлүн урдунэн араас чыычаахтар, кустар , туруйалар көтөллөрө. Эһээбит ити дойдутун сирин олус сөбүлүүрэ. Баҕар олус дьоллоох оҕо сааһа ааспытыттан буолуо, баҕар олус тупсаҕай уоскулаҥ айылҕалыын алтыһарыттан буолуо, баҕар куорат тыастаах уустаах олоҕуттан сынньанарыттан буолуо. Кини Дьокуускайга олох солото суох үлэтиттэн кыратык быыс эрэ буллар өрүү дойдутун сиригэр тахса турара. Онно хаһан баҕарар кимниин даҕаны  тиийдэххинэ айылҕалыын биир бииргэ сылдьар курдук буолаҕын.

Биһиги эһэбит өрүү сырдык санаалаах, инньикигэ күүстээх эрэллээх хаһан даҕаны санаатын түһэрбэт киһи этэ. Кини өрүү үөрэ көтө сылдьара. Хас сырыы аайы биһиги кинини кытта дэриэбинэҕэ барыстахпытына кини маҥан дьаакыр киэргэллээх фуражкатын кэтэрэ уонна дьээбэлэнэн “Капитаммын”-дэнэрэ. Өрүһү туоратар паромҥа киирдэҕинэ элбэх дьону билэн кэпсэтэрэ ипсэтэрэ. Биһиги көрдөхпүтүнэ барыларын билэттиир курдуга. Ону биһиги соһуйан ыйыттахпытына, күлэн эрэ кэбиһээччи. Эһээбит өйүөтүгэр илдьэ кэлбит үүттээх саахардаах итии чэйи кытта арыылаах килиэбин сиирин сөбүлүүр этэ.

Куоракка кыра кылааска үөрэнэр эрдэхпитинэ элбэхтик бииргэ сылдьан араас кафеларга, остулубуойдарга сылдьан эбиэттиир этибит.  Начальнай кылааһы бүтэриибитигэр эһэбит биһигини оҕо спортивнай школатыгар илдьэн хайыһар кружогар сырытыннартаабыта. Онно биһиги кыралаан дьарыктанар этибит. Ол быыһыгар атын кружоктарга сылдьарбыт. Хайыһардыырбытын сөбүлүүбүт эрээри күрэхтэһиилэргэ кыттааччыбыт суох. Ол даҕаны буоллар дьиэ кэргэммитин кытта хайыһардыырбытын олус сөбүлүүбүт. Эһэбит биһигини туох баар наадабытыгар бириэмэтэ суох даҕаны буоллаҕына өрүү хайдах эрэ бириэмэтин аттаран илдьэн аҕалан массыынатынан таскайдыыра.

Эһээбит бэйэтин аҕатыгар, биһиги хос эһэбитигэр Будимир Дмитриевичка олус ытыктабыллаах, чугас, истиҥ сыһыаннааҕа. Ол иһин биһигини сотору сотору кинилэргэ илдьэн ыалдьыттатара. Холобур оҥостон кини туһунан элбэҕи кэпсиирэ. Кинигэлэрин көрдөттүүрэ.

Эһээбитин кытары  бу олоххо кылгастык даҕаны алтыһан аастарбыт кини биһигини сүрдээх элбэххэ үөрэттэ, уһуйда. Олоххо улаханнык бириэмэни сыаналыырга үөрэттэ. Кини  үлэлиир бириэмэлэрин  эккирэтэн наар: “...успейдыахпын наада...”-диэн тыллааҕа. Хас биирдии оҥорор дьыалата өрүү инники күөҥҥэ турар курдуга. Бэйэтигэр эрэ анаан биир даҕаны кыра бириэмэтин хаалларыммат этэ. Кини олус  улахан амарах сүрэхтээх, истиҥ сыһыаннаах, эр санаалаах киһи этэ. Кини сатаабата диэн суох: “Киһи баҕалаах буоллаҕына барытын сатыырга бэйэтэ үөрэниэхтээх уонна ситиһиэхтээх. Мэһэй суох.”-диэн өйдөтө сатыыра.  Биһигини көрүстэҕинэ олус үөрэн куруук сүүспүтүттэн сыллыыра. Үөрүүлээх күннэрбитигэр хайаан даҕаны подарок кэһиилээх буолара. Барыбытын бииргэ түмтэҕинэ хаартыскаҕа түһэрэрин сөбүлүүрэ. Эһээбит тус наадабытыгар төһө кыайарынан өрүү көмөлөһөрө. Эһэбит туһунан төһө баҕарар элбэх үчүгэйи эрэ кэпсиэххэ сөп. Билигин даҕаны кини биһиги аттыбытыгар суох буолбутун итэҕэйбэт курдукпут. Биһиги кинини олус ахтабыт. Биһиги эһээбит курдук киһини көрсө иликпит, көрсүбэппит даҕаны буолуо. Кини биһиэхэ анаабыт улахан таптала өрүү аттыбытыгар баар буолуоҕа.

                                                                                   Тапталлаах сиэннэрэ Анна, Тоня, Зарина.

БИБЛИОГРАФИЯ

Кинигэлэргэ

  1. Ефимов Д.А. Төрөөбүт түөлбэбит Баатаҕай / Д. А. Ефимов. – Якутск: Көмүөл, 2007 – 6 с.
  2. Лөгөй, Үйэлэр кирбиилэригэр, Уус Алдан улууһа / [хомуйан оҥордулар: Р. П. Попов, И. Н. Мигалкин, И. В. Гоголев-Бурҕас] – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 351 с.
  3. Румянцева К. И. Ахтар-саныыр үөрэҕим кыһата: [Н. Н. Тарскай аатынан Баатаҕай орто оскуолата] / К. И. Румянцева. – Дьокуускай: Издатель Э.Т. Пономарев, 2020. – 430 с.

 Периодическай бэчээккэ

  1. Алексеев А. Баатаҕай нэһилиэгэр спортсаала аһылынна / А. Алексеев // Мүрү саһарҕата. – 2013. – Олунньу 12 к.
  2. П. Павлов. Аҕабытын муҥура суох күүстээх үлэһит киһинэн өйдүөхпүт… / П. Павлов // Дьулурҕан. – 2020. – Ахсынньы 28 к.
  3. П. Павлов. Саха сирин спорда сайдарыгар биллэр-көстөр суолу хаалларда / П. Павлов // Дьулурҕан. – 2021. – Тохсунньу 21 к.
  4. П. Павлов. Спорт эйгэтигэр сүүрбэ сыллаах айан ааттара, кэрдиистэрэ / П. Павлов // Дьулурҕан. – 2019. – Сэтинньи 19 к.