Н. Н. Тарскай аатынан "Спорт албан аатын" музейа

Информация о материале
Опубликовано: 03.02.2022 15:32
Просмотров: 1181

1988 с. история учуутала суох буолан, миигин кылгас кэмҥэ  солбуйарга эппиттэрэ. Бу предмети 1990 сылга дылы үөрэппитим. Бу кэмнэргэ Н. Тарскай аата тиллиитин туһунан ыстатыйалары аахпытым, интэриэһиргээбитим. Маннык норуокка үтүөлээх киһини хайаан да үйэтитиллиэхтээҕин өйдөөбүтүм. Уонна Тарскай туһунан матырыйаалы  хомуйбутунан  барбытым. Музейы  тэрийии үлэтэ олус  уустук. Муспут матырыйаалларбынан 1994 с. Тарскай 70 сааһыгар анаан оскуолаҕа быыстапка тэрийбитим. Бу көрсүһүүгэ Тарскай кэргэнэ Людмила Петровна улахан уолунуун Сергейдиин кэлбиттэрэ. Николай Тарскай бииргэ үлэлээбит доҕоро Михаил Кочнев, чемпион тустуук Баһылай Румянцев, олимпиец Роман Дмитриев, Тарскай балта Нестерева Мария Евсеевна, спорт салайааччыта Михаил Друзьянов уо.д.а. бааллара. Ыалдьыттар оскуола илин бутэһик хоһугар баар стендэлэри көрбүттэрэ. Быыстапка кэнниттэн билигин музей баар миэстэтигэр (оччотооҕуга  учууталлар эргэ уопсай дьиэлэрэ эрэ баара) тахсыбыппыт. Онно мин тахсан тыл эппитим. Бу миэстэҕэ Н. Тарскайга анаан музей аһыам диэбиппин сорохтор соһуйа истибиттэрэ. Оттон Баһылай Румянцев, Роман Дмитриев саамай сөптөөх этии диэбиттэрэ. Тарскай чугас дьонноругар, республика биллиилээх спортсменнарыгар тылбын биэрэн баран, дьэ, үлэ бөҕөнү көрүстүм ээ. Бастаан, эргэ уопсай дьиэ  өрөмүөнэ онтон балаҕан тутуута, ис-тас оҥоһуута, күрүө тутуута  унньуктаах уһун да үлэ этэ. Үлэ кыратык тохтоору гыннаҕына, баһылыкка ойон тиийэбин. Бастаан Сивцев Василий Васильевич, онтон Денис Алексеевич Ефимов үлэлээбиттэрэ. Кинилэр  музей хайаан да оҥоһуллуохтаах диэн өйөөбүттэрэ, миэхэ бөҕө тирэх буолбуттара. Барытын бэйэм сүгэн-көтөҕөн үлэлэспэтэрбин да,  син-биир бэйэм баар буолуохтаах курдукпун. Уонна  оскуолам директора Петров Роман Прокопьевич салалтатынан коллектив ис-тас үлэлэргэ көмөлөспүтэ. Уопсайынан, музей улахан үлэлэригэр кимнээх үлэлээбиттэрин инники ыстатыйаҕа  суруйбутум. Денис Алексеевичтыын сүбэлэһэн, былыргы сир техникатын муспуппут. Нэһилиэк хоту-соҕуруу, илин-арҕаа алаастарыттан  биһиги өбүгэлэрбит тэриллэрин сааһыра барбыт дьон аҕалбытынан барбыттара. Ордук активнайдык Готовцев Сэмэн Сэмэнэбис, Бурцев Көстөкүүн Афанасьевич, Никифоров Михаил Иванович, Сивцев Иннокентий Гаврильевич, Копырин Ньукулай Ньукулаайабыс, Константинов Гаврил Еремеевич, Румянцев Анатолий Иванович уо.д.а. Трактористар Сивцев Василий Васильевич, Степанов Гаврил Иванович уо.д.а.

Музей  аһыллыаҕыттан дьиэтэ эргэ дииллэр быһыылаах, улахан капитальнай өрөмүөн барбата, үп-харчы көрүллүбэт. Биирдэ депутат Оллонов Николай Николаевич сайын музейга ыалдьыт быһыытынан сырытта. Этэр: “Бу музейын кырыысата наһаа да эргэрбит” - диэтэ. Мин хап – сабар: “Хата, аныгылыы черепицата булан кулу, көмөлөс. Музей көстүүтүн тупсарыа этэ” - диэтим. Киһим толкуйданыах буолла. Арай күһүн быыбар мунньаҕар олордохпуна, биир билбэт эдэр киһим музейга ыҥыран таһаарда.  Н.Н. Оллонов кытархайдыҥы дьүһүннээх черепица бөҕөнү ыыппыт. Наһаа соһуйдум даҕаны, үөрдүм даҕаны. Ити курдук, музей фондата хаҥыырын, тупсарын туһугар төһөлөөх элбэх мунньахтарга, көрсүһүүлэргэ тыл эппитим буолуой?! Тус олохпор тугу да көрдөһө иликпин, наар музей туһугар. Музей бастаан тэриллиитигэр сорохтор эрэммэтэхтэрэ, ол эрэн үгүс киһи сөпкө өйдөөбүтэ, кэлин биирдиилээн дьон киһини хомотор тылларын син тулуйан истибитим. Сорох улахан боппуруостарга Ил Түмэҥҥэ, спорт салайааччыларыгар, министрдэргэ: А.Н. Жирковка, В.П. Ноговицынҥа, М.Д. Гуляевка, М.И. Лыткинҥа, Г.Р Балакшинҥа уо.д.а. сылдьан туруорсубутум. 1994 сылтан үлэлээбит улуус баһылыктарыгар барыларыгар сылдьыбытым. Арай тоҕо эрэ, Федотов А.В. киирэ иликпин. Ол эрэн, наадабын араас мунньахтарга көрсөн, син биир тиэрдэбин. Тарскай кэргэнигэр, доҕотторугар эппит тылбын толордум.

Музейы тэрийэн, 1996 с. үгүс киһи ортотугар официальнайдык аспыппыт. Элбэх ыалдьыт кэлбитэ, уолаттара  Сергей, Александр, сиэнэ  Антон бааллара. Бу бырааһынньыкка  бииргэ төрөөбүт балта Нестерева Мария Евсеевна кэлэн кыттыыны ылыыта миигин наһаа долгуппута.  Дьиэбэр чэйдэтэн, барарыгар Чараҥайга дылы атааран, маанылаан ыыппыппыт. Убайым үтүө аатын үйэтиппиккин, хата, барытын билэн бардым диэн наһаа махтанан, уйадыйан барбыта. Чараҥай үрэҕэр төрөөбүт балаҕанын оннун көрдүү сатаабыта. Бу  Мария Евсеевна  маҥнайгы уонна бүтэһик сырыыта этэ. Кэлин мин кинини көрсүбэтэҕим.

Биһиги  музейбыт тыһыынчаттан тахса экспонаттаах. Үөрэнээччини музейга болҕомтотун тардар инниттэн уларыта сылдьан, араас хайысхаларынан үлэлээтим. Сүрүннээн ирдиир – чинчийэр үлэ, быыстапкалары туруоруу, экскурсиялары ыытыы, мероприятиелары ыытыы, кыттыы, бэчээккэ үлэлэһии, музей фондун хаҥатыы үлэтэ ыытыллар.            Бастаан «Дьулуур» диэн  краеведческай  ис хоһоонноох куруһуок аспытым. Онно хас да сыл устата  нэһилиэк историятын, тыа хаһаайыстыбатын бастыҥ үлэһиттэрин, трактористарын уо.д.а. туһунан билиһиннэрбитим. Иванова Туяра  7 кылаастан саҕалаан НПК кыттар буолбута. Күлүмнүүр 130 сылыгар улууска 1 миэстэни ылан, республикаҕа В.В. Никифоров үбүлүөйүгэр дакылаатынан кыттыбыта. Бу биһиги бастакы улахан ситиһиибит этэ. Оччолорго Николай Тарскай олоҕун, үлэтин үөрэппиппит. Манна барытыгар тус туһунан программа суруйан көмүскээн, онон сирдэтинэн үлэлиирим. Оччотооҕу 1990 - 2000 сыллар диэки оҕолор нэһилиэктэрин туһунан интэриэһиргиир этилэр. Музейга паартаҕа олордон, уруок курдук тэтэрээккэ суруйтаран ыытарым. Сүрүннээн музейга баар матырыйаалларга олоҕуран, көрдөрө-көрдөрө кэпсиирим. Ирдиир-чинчийэр үлэ түмүгүнэн үгүстүк улуустаа5ы НПК кыттар этибит. Дьарыктаабыт оҕолорбуттан: Петрова Настя, Сивцева Саргы, Сивцева Таня, Ганачевская Галя, Гоголева Надя, Румянцева Надя, Романова Маша, Готовцева Маша, Портнягина Люба  өрүү бириистээх миэстэлэргэ тиксэллэрэ. Нэһилиэккэ  2007 с. Баһылай Федоров 85 сааһын туолар биэчэригэр, 2010 с. «Көмүс тарбах - Марфа Новгородова», теннисист А.А. Ядрихинскай 60 сааһын чиэстээһин уо.д.а. биэчэрдэр былааннаахтык ыытыллыбыттара. Бу сыл   Готовцева Маша  чинчийэр үлэ түмүгүнэн «Учителя- воины Чаранайской школы» дакылаата  республикаҕа  тахсыбыт “Учителя воины Великой Отечественной войны” кинигэҕэ бэчээттэммитэ. Биир дойдулаахпыт, Саха сиригэр көҥүл тустууну төрүттээччи Н.Н. Тарскай уонна ученай-историк Д.Д. Петров юбилейдарыгар күүскэ үлэлэһэн, тэрээһиннээх бырааһынньыктар ыытыллыбыттара.

Оччотооҕу оҕолор музей ис-тас үлэтигэр барытыгар көмөлөһөллөрө. Бачча сыллар устата уборщицата суох үлэлээбитим, ыксаатахпына оҕолорго дьуһуурустуба графигын оҥорорум. Быйыл кризиһинэн оскуолаҕа  үбү кэмчилээһин ыытылынна, инньэ гынан музейы тоҥорон кэбистилэр. Тоҥ музейтан матырыйаалы таһан туһанныбыт.  Кэлиҥҥи  сылларга «Музыка для всех» программа оскуолаҕа ирдэнэр буолбутугар, музыкальнай инструмеҥҥа оонньуур специалист суоҕунан, миигин хомуска дьарыктаа диэн оскуола администрацията  көрдөспүтэ. Ону ылынан, 5-11 кылаастарга дылы программа көмүскээн үөрэттим. «Биэттэ дьүрүһүйэ» хомусчуттар ансамбллара улуустааҕы, республикатааҕы, международнай конкурстарга ситиһиилээхтик  кытыннылар. Холобур: “Хомус кырдала-2014” дипломант 2 степени, “Полярная звезда”, “Варганная музыка улусного смотра” лауреат 2 степени 2015, “Голос Арктики” международный фольклорный фестиваль 2016 г., “Хомус кырдала-2018” «Өбүгэ үгэһин утумнааччылар» илин эҥэр улуустарын икки ардыларыгар ыытыллыбыт хомусчуттар күөн күрэстэрэ уо.д.а. Музейга дьарыктанар баҕалаах оҕолору чинчийэр үлэҕэ  дьарыкпытын тохтоппотохпут. Ордук ылсан Гоголева Милена үлэлэспитэ. Күлүмнүүр 150      сааһыгар анаан проект  суруйбута. Күлүмнүүр бастакы кэргэнэ Арыы Баһыгар олорбут Афанасьев баай кыыһа Балбаара  буолар. Балбаара сүктэн барбыт дьиэтэ билигин да турар. Ону үйэтитэр туһуттан бэлиэ өйдөбүнньүгү туруоруохха сөбүн быһаарбыппыт.

1991 сылтан биһиги оскуолабыт Н.Н.Тарскай аатын чиэстээхтик сүгэр. Быйыл Тарскай 95 сааһын көрсө  ахсынньы ыйга улуустааҕы үөрэнээччилэр НПК ыыппыппыт. 7 оскуолаттан үөрэнээччилэр 6 секциянан дакылааттары көмүскээбиттэрэ. 10 кылаас үөрэнээччитэ Сивцев Вася 1 секцияҕа 1 миэстэни ылбыта. Салгыы кини Москва куоракка «Актуальные проблемы и тенденции развития  гимнастики, современного фитнеса и танцевального спорта» диэн темаҕа бүтүн Россиятааҕы НПК баран  кытынна. Конференция  Тарскай Москваҕа 5 сылы быһа үөрэммит институтугар ыытылынна. Вася бу институкка «Организатор физкультурного движения в Якутии Николай Тарский» дакылаатынан ситиһиилээхтик кыттыыта олоҕун умнуллубат түгэнинэн буолуоҕа. Москваҕа Васяны оскуола директора Дмитрий Николаевич Готовцев уонна СВФУ преподавателэ Александр Викторович Черкашин арыаллаан илдьэ сырыттылар.

Нэһилиэккэ биир дойдулаахпытын, государственнай деятели Н.Н. Тарскайы үйэтитэн музей тэрийэн, үлэлэтэн бар дьон көрүүтүгэр, истиитигэр таһаарбыппыттан үлэһит, учуутал быһыытынан төрөөбүт түөлбэбэр иэспин толордум дии саныыбын. Музей  үлэҕэ киириитигэр көмөлөспүт нэһилиэгим дьонугар-сэргэтигэр, салайааччыларга, коллегаларбар, ииппит –үөрэппит оҕолорбор дириҥ, истиҥ махталбын тиэрдэбин. 

                        Ксения Румянцева - Тарскай музейын төрүттээччи,

2019 с. олунньу ый

Н. Н. Тарскай музейын төрүттээбит уонна өр сылларга салайааччынан үлэлээбит Ксенья Иннокентьевна Румянцева.

Нэһилиэк историятын кэпсиир хос.

Саха сирин спордун Министрэ Гуляев М.Д., үөрэх министрин солбуйааччы Владимиров Н.С. Экскурсовод Р. Надя. 2004 с.

Суруйааччылар Николай, Василий Босиковтар ааҕыыларыгар "Дьулуур" куруһуок оҕолоро Тарскай быыстапкатынан уонна ааҕыы конкурсун кыттыылаахтара.

1999 с. 

"Дьулуур" куруһуок экскурсоводтара улуустааҕы спорт комитетын салайааччытын К. В. Давыдовтыын. 2013 с., Баатаҕай.

"Биэттэ дьүрүһүйэ" хомусчуттар ансамбллара. 2016 с., Тулунаҕа "Хомус кырдалыгар"

Бастыҥ дакылаатчыт, хомусчут Вася Сивцев учууталларын К. И. Румянцевалыын, В. И. Сивцевалыын. 2019 с.

     

Араас сыллардаҕы музей иһинэн үлэлээбит куруһуок оҕолоро экскурцияларга.

Биир дойдулаахпыт Н. Н. Тарскай төрөөбүт күнүгэр "Үйэлэргэ үйэтитэбит" кэриэстэбил кэнниттэн нэһилиэк олохтоохторо музей таһыгар, 2016 с.