Березкин Иван Георгиевич
- Информация о материале
- Опубликовано: 08.09.2025 11:40
- Просмотров: 334
(1915-2000)
Киһи сэмэйэ диэн кини этэ. Кини биирдэ да киһи иннин быһа хаампакка, туппут илиитин ыһыктыбакка төрөөбүт Сахатын сирин былыргытын чинчийэр үлэҕэ үйэтин анаабыта.
И.Г.Березкин 1915 сыл тохсунньу 17 күнүгэр Дүпсүн улууһун I Өспөх нэһилиэгэр Эрбэһиҥҥэ төрөөбүтэ. Үөрэҕинэн учуутал. Уон алта сыл устата Уус-Алдан, Нам оскуолаларыгар ботаниканы, зоологияны, биологияны, химияны үөрэтэн ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.
1953 сыллаахха Иван Георгиевич Ем.Ярославскай аатынан Саха сиринээҕи кыраайы үөрэтэр музейга научнай сотруднигынан үлэлии киирбитэ. Ол ылбычча буолбатах этэ. 40-с сыллар ортолоругар кини Дүпсүннээҕи фольклорнай-этнографическай экспедицияны салайбыта. Өccө 1944 сылтан эт тилэҕэ элэйиэр диэри Манчаары туһунан номохтору хомуйбута. 1945 с. саха XVII үйэтээҕи боотура Суор Бугдук уҥуоҕун чинчийбитэ, кистэммит уҥуоҕун көрдөөһүнү ыыппыта. Музейга кэллэ кэлээт биир тутаах үлэһит буолбута.
Иван Георгиевич салалтатынан былыргы историяны көрдөрөр саалалар уопсайа түөртэ (1953, 1958, 1972, 1982 сс.) тосту уларытыллан оҥоһуллубуттара. Кини экспозиционер быһыытынан ити чахчы улахан кыахтааҕын туоһулууллар. Өссө уонунан ааҕыллар быыстапкалары бэлэмнээбитин, Мэҥэ-Хаҥалас, Уус-Алдан, Нам, Бүлүү улуустарын музейдарын тэрийиигэ, сөргүтүүгэ кыттыытын эбэн кэбиһиэҕиҥ.
Иван Георгиевич төрөөбүт норуотугар туох-ханнык иннинэ фольклору талааннаах хомуйааччы уонна чинчийээччи быһыытынан ытыктанар, үрдүктүк сыаналанар. Кини фольклорнай суруйуулара өссө 1955 сыллаахха музей бэлэмнээбит научнай хомуурунньугар киирбиттэрэ. Оттон 6 матырыйаала Г.У.Эргис «Исторические предания якутов» диэн академическай үлэтигэр (1960 с.) туһаныллыбыттара.
Онтон кэлин санаата көтөҕүллэн үлэтэ өссө далааһыннанар. 1968-70 сс. Наукалар академияларын Саха сиринээҕи салаатын фольклорнай экспедициятыгар кыттан, араас кэмҥэ бэйэтэ да кэрийэн, бүгүн архыыптарга сыа-сым курдук кичэмник харалла сытар баай матырыйааллары хомуйбута.
1972 с. Иван Георгиевич «Манчаары норуот номоҕор» диэн кинигэтэ күнү көрбүтэ. Аҥардас бу үлэтинэн кини саха фольклористикатыгар аатын хайдах да, тугунан да сууйан-сотон кыайан сүппэт гына үйэтиппитэ. Баара-суоҕа биэс сылынан аны «Сахалар былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ» диэн саха олоҕун 1907 с. революцияҕа диэри сырдатар суруйуулары наардаан оҥорбут хомуурунньуга тахсыбыта. Билигин дьоҥҥо-сэргэҕэ Иван Георгиевиһи «диплома суох ученай» диэн бэргэнник ааттыылларын кытта сөбүлэһиэххэ эрэ сөп. Ити норуот быспыт сыанабыла кырдьыгын «Өбүгэлэрбит уонна үөлээннээхтэрбит суолларынан» (1981 с.) уонна «Сайсары күөлэ уонна Сайсары булгунньаҕа» (1995 с.) диэн үлэлэрэ өссө төгүл итэҕэтиилээхтик кэрэһэлииллэр.
И.Г.Березкин хара өлүөр диэри научнай-чинчийэр үлэнэн утумнаахтык дьарыктаммыта. Кэнники сылларга республика хаһыаттарыгар үгүс ахсааннаах ыстатыйалара бэчээттэммиттэрэ. Саха омук төрүт культурата саҥалыы көрүллэр кэмэ кэлбитигэр Иван Георгиевич дьиҥ-чахчы энциклопедическай билиилэрэ олус тоҕоостоох буолбуттара. Омоҕой Баай, Эллэй, Тыгын, Манчаары, ыһыах тустарынан кини суруйуулара, кэпсээннэрэ улахан туһаны аҕалбыттара. Мантан үөрэн, кынаттанан икки кинигэни, урукку суруйууларыттан үчүгэйдэрин талан, саҥа санааларын, түмүктэри эбэн бэлэмнээбитэ, күн сырдыгын көрбөккө сыталлар.
Иван Георгиевич олорбутун курдук уу-чуумпутук биһигиттэн барбыта. 86 сааһыгар 2000 сыллаахха олоохтон туораабыта. Ол эрээри бу төрөөбүт норуотун иннигэр үтүмэн үтүөлээх-өҥөлөөх ытык киһи аата саха саҥалаах баарын тухары барҕа махтал тылынан ааттана, айхаллана туруо.
Е.Шишигин, Ем.Ярославскай аатынан холбоһуктаах музей 1976-91 сс. директора.