Белолюбский Прокопий Прокопьевич

Информация о материале
Опубликовано: 31.01.2022 16:50
Просмотров: 1114

1941

Мин, Белолюбскай Прокопий Прокопьевич 1941 с. балаҕан ыйын 5 чыыһылатыгар Баатаҕай нэһилиэгэр “Илин Маралыкы” диэн алааска күн сирин көрбүтүм.

Төрөппүттэрим ийэм, Аманатова Екатерина Петровна, Чараҥайтан төрүттээх, онтон аҕам Белолюбскай Прокопий Иванович Баатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо. Кини аҕата Иван Прокопьевич (Мөлбөөт) биэс бииргэ төрөөбүттэр “Үкчэҥэ” алааска олорбуттар, мин хос эһэм аатын ылбыппын. Онтон ийэм, Екатерина биэс бииргэ төрөөбүттэр, дьоно Туора сыһыыга олоро сылдьыбыттар, онон мин өбүгэм дьонун сирин ылан оттуубун арендаҕа.

Мин начальнай кылааһы Чараҥай сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэн бүтэрбитим. Ол сылдьан аспытын (өйүөбүтүн) хас нэдиэлэ ахсын “Кус Угартан” сүгэн-көтөҕөн аҕалар этибит. Биирдэ оннук сылдьан, дьонум эт-ас угар сундууктарын күлүүһүн илдьэ кэлэммин, биир күн иккитэ кырынан турардаахпын. 7-с кылааһы Баатаҕай оскуолатыгар 1960 с. бүтэрэн, ол күһүн куоракка киирэн кооперативнай техникумҥа охотовед отделениетыгар туттарсан киирэбин. Биир сыл үөрэммитим кэннэ Сэбиэскэй Армия кэккэтигэр ылаллар. Дьокуускайтан пароходунан Осетрова портка тиийэбит, Лена Эбэ хотун устун айаннаан 700-чэ призывнигы, онтон поеһынан (товарнай) сүөһү курдук симиллэн Владивостокка тиийэбит, онтон төттөрү Хабаровскай куоракка общевойсковой чааска хааллараллар. Онно үс сыл устата Дальневосточнай военнай штабка сулууспалыыбын.

1964 с. Армияттан ытык иэспин толорон Дьокуускайга кэлэн тыа хаһайыстыбатын техникумугар лесной (ойуур) отделениетыгар экзамена суох ылаллар, онтон охотовед отделениета суох буолан, онно салгыы үөрэммэтим. 1968 с. үөрэхпин бүтэрэн Баатаҕайга кэлэбин.

1967 с. ахсынньы 12 чыыһылатыгар кэргэмминээн Марфа Петровналыын холбоһон сыбаайба оҥорбуппут Бурнашев Николай Алексеевич (Соттой) дьиэтигэр, биэс оҕону төрөтн олох киэҥ аартыгар атаардыбыт. Бары ыал аҕата-эһээтэ, ийэтэ-эбээтэ буолан олороллор. Араас үлэҕэ буһа-хата, айа-тута сылдьаллар.

Оҕо иитиитигэр кэргэммэр Марфа Петровнаҕа махталым муҥура суох. Тоҕо диэтэргит, сайын уоппускатыгар бөһүөлэккэ олорбокко, сайылыкка (Хаптаанньаҕа) оҕолорун, кус оҕолорун курдук, батыһыннаран илдьэ тахсара. Онно ньирэй көрдөрөн, дояркалатан (солбукка), даже сир (алаас) ылан оттууллар этэ. Ол отун күһүн эбии төлөбүргэ суруттаран ылара. Бэйэ оттообут ото качествота ордук буоллаҕа.

Улахан уол Сергей үөһээ кылаастарга сылдьан техника кыайан киирбэт сирин атынан от оҕустарар этэ. Онно наставнигынан Олесов Николай Петрович (Бохой) сылдьыһара.

Аны бэйэм туспунан кэпсээтэххэ маннык. Үөрэхпин бүтэрэн баран икки сыл Баатаҕайынан, Найахынан, Дүпсээнэн, Кэптэнинэн техник-лесоводунан үлэлээбитим. Онтон Баатаҕайга көндөйө да бүтэ илик детсады, кулуубу ис үлэтин барытын – сыананы, муостатын  ис-тас кирилиэстэрин оҥорбуппут. Ону таһынан Депону, котельнай дьиэтин бүүс бүтүннүүтүн оҥорон туттарбыппыт, хас да сыл хонуу бригадирынан үлэлээн Кэптэнигэ көспүппүт, 5 оҕону үөрэттэрээри, оччолорго оскуола 8 кылаастаах этэ.

Кэптэнигэ тиийэн баран тутууга бригадирынан ылбыттара, онно 14 сыл устата тутууга кыһыннары-сайыннары, нууччалыы эттэххэ круглогодично үлэлээбитим. Кыһынан ахсынньы, тохсунньу ыйдарга мас кэрдэр этибит.

Чэриктэйтэн 4.5 көстөөх “Дэли” диэн алдан өрүс үрдүгэр турар сиргэ база тэринэн биир олорор 7*7-лээх дьиэни уонна үс боксалаах 1 погрузчик, 2 лесовоз массыына киирэр гарааһын тутан үлэҕэ киллэрбиппит.

Кэптэнигэ биир 12 квартиралаах уопсай дьиэни, баанньыгы, АТС дьиэтин, спортзалы, мастерской таһыгар түөрт боксалаах гарааһы  (материала барыта бэйэбит киэнэ) маһын кэрдэн, тиэйэн киллэрэн, пилорамаҕа хайыттаран тутар буоларбыт. Биир улахан тутуубут Бэс Чагдаҕа, бөһүөлэктэн 2 км курдук сиргэ, түөртүү квартиралаах икки уопсай дьиэни, сүөсүһүт дьиэтин, ас астыыр дьиэни, ону таһынан 150 төбөҕө ньирэй хотонун буруус маһынан туппуппут.

Өссө 200 төбөҕө аналлаах икки хотон тутуллубута, ол эрээри маны Гаврил прядезников биригээдэтэ туппута.

Союз ыһыллыбытын кэннэ бу дьиэлэр барыта совхоз иэһин төлөөрү Бороҕоҥҥо киирбиттэрэ, сүөсүһүт дьиэтэ налоговай дьиэтэ буолан турар, онтон квартиралар квартира буолан турдахтара дии Бороҕоҥҥо.

Тутууга сүрдээх үчүгэй уолаттар үлэлээбиттэрэ, ол курдук Колодезников Иван Петрович уола Михаил Иванович, Мигалкин Николай Васильевич уола Степан николаевич, Лугинов Егор Егорович, Бурнашев Михаил Михайлович, Борисов Владимир, Николай диэн уолаттар, Протопопов Юрий, Охлопков Дмитрий, Копырин Михаил Ильич уо.д.а. прорабтарынан Винокуров Михаил Михайлович, Костромин Николай Николаевич, Копырин Илья Ильич, Лугинов Семен Павлович, Бурнашев Алексей Николаевич уонна Местников диэн дьоннор.

Өссө Даалыга икки квартиралаах дьиэни, аҥаара оскуола уонна детсад буолбуттара, ону таһынан пилорама фундаменын цеменинэн кутуллубута. Маны таһынан, Хомустаахха кормоцех тутуллубута, мантан барыыга суол кытыытыгар кырыыһата сууллан баран турар Бороҕоннуур суолга. Онон тутууга үлэлээбиппиттэн олох хомойбоппун. Тоҕо диэтэргит, иллээх-эйэлээх биир коллективка, айылҕаны кытта бииргэ алтыһан, сибиэһэй салгыҥҥа сылдьаҕын. Дьэ, биир кэрэхсиирим 14 сыл усталаах-туоратыгар биир да производственнай травма буолбатаҕа биһиги дьолбутугар, ол биричиинэтин эттэххэ арыгыны олох утарар этим, арыгыны үлэ чааһын кэнниттэн, дьиэҕитигэр аһыаххытын сөп диирим.

22 сыл тутууга үлэлээтим. Союз ыһыллыбытын кэннэ 1992 с. ахсынньы 18 чыыһылатыгар биир бастакынан “Чараҥай” аатынан бааһынай хаһаайыстыба буолбуппут. Онтон кэргэним Мааппа ыарытыйар буолан, 2002 с. бааһынайдаан бүтэр суолга киирбиппит. Кэптэнилэр бары биир киһи бааһынай хаһаайыстыбата буолбуттара, тоҕото өйдөнөр. Баатаҕай сирин ылан бэйэлэригэр докуменнатан кэбиспиттэрэ, паайдарыгар ынах-сүөһү , сылгы бөҕөтүн ылбыттара, онон барыстаах хаалбыттара.

Онтон манна сүөһүлэрин ыспакка олорон КП үлэлээбиттэрин түмүгэр кыайан көрбөккө, чааһынай ыалга көрдөрө сылдьыбыттара, онтон устунан олох да мэлийбитэ быһыылаах.

Өссө биири умна сыспыппын, райком бюротун уурааҕынан “Эрбэһин” учаастагар бригадирынан балтараа сыл үлэлээбитим, оччолорго райкомҥа Степан Степанович Аржаков олороро, сонум тимэҕин тимэхтии-тимэхтии тылыгар киллэрэн ээх эрэ диэбиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалбыта. Онон, тойон буолар уустук үлэ буоларын билбитим.

Эрбэһиҥҥэ уойууга турар сүөһүлэри саҥа хотон тутан туруорбуттара. Сирэ мууһа чугас буолан, хотон тимирэн барбыта, онон “Сайдыы” диэн ааттаах ферма эстибитэ. Ветеринарынан Осипов Николай диэн Кэптэниттэн сылдьар киһи үлэлээбитэ. Ол үлэлии сылдьан ыһыы ыспыпыт, сарсыныгар Кэптэнигэ ыһыахтыы барыахтаах этибит. Аны туран оччолорго бааһынабыт сорох сирэ инчэҕэй буолан ыспатыбыт, ону телефонунан Василий Поликарпович Егоров (совхоз председателэ) ыһыыгытын инчэҕэй сирин илиинэн да ыһан ыһыахтыы кэлиэн диэбитэ. Ол курдук түүннэри сиэмэбитин ыһан, сарсыныгар ыһыахтыы бардыбыт. Ыһыах кэннэ окко киирии бэлэмэ игин саҕаланара, оччоҕуна бааһына олох да хаалара.

2011 с. 70-н сааспын туоларбар ыһыах кэмигэр “Баатаҕай нэһилиэигин Бочуоттаах олохтооҕо” диэн удостоверение туттарбыттара, онтон Эбэҕэ “Бэстэргэ” “Любовь и верность в РФ” диэн мэтээли уонна спорт ветеранын значогун туттардылар. Биир ый иһигэр үс наҕарааданы туппутум. 2014 с. “Ытык аҕа” диэн знагы Республикабыт аҕа баһылыгыттан, Егор Афанасьевич Борисов илиититтэн тутан үөрүү өрөгөйө буолбута, онон дьылҕабар махталым улахан, кырдьан баран наҕараада бөҕөнү ыллым. 2014 сылтан оскуолаҕа попечитель буолбутум, 15 сыл устата сыл түмүгүнэн “Сыл бастыҥ спортсмена” диэн номинация олохтуубут.

Сэтинньи 11 күнэ 2018 с.