Күүстээх Уйбаан 1879 сыллаахха Дүпсүн улууһун бастакы Өспөх нэһилиэгэр Бугуйас-Эрбэһин аҕатын ууһугар, Александров Дьаакыптаахха, дьадаҥы тыа ыалыгар төрөөбүтэ. Кыратыгар Тамаахы Уйбаан диэн ааттыыллар. Бииргэ төрөөбүттэр сэттиэлэр. Сурукка уолаттар эрэ ааттара биллэр. Убайа Сээбэс – Александров Уйбаан Яковлевич. Кини сэттэ кыыстаах. Сэттэ кыыһыттан Полина кэргэнин Александров диэҥҥэ уларыттарбыт. Икки уоллаах. Александровтары ааттатар уолаттар баар буолбуттар. Быраата Быыкаанныыр Бүөтүр эрдэ 20 сааһыгар өлбүт. Күүстээх кэргэнин аата Даайа – Дария Николаевна.
Күүстээх Уйбаан аҕатын сорохтор Салҕа Дьаакып, сорохтор Айҕаан Бахчыкы Дьаакып дииллэрэ. Кыстыга Харыйалаах Үҥкүрэ, сайылыга Бөҕө Оттоох. Күтүр эмээхсинтэн төрүттээх. Салҕа Дьаакып Чыппа диэн эһэтин олоҕор олохсуйарга санаммыт. Чыппа күүстээх-уохтаах киһи эбитэ үһү. Дьаакып кини олохсуйбут олоҕор Харыйалаах Үҥкүрүгэр, кини дьиэтин оннугар, баҕанатын үүтүн үүтүгэр сөп түбэһиннэрэн, дьиэтин туттубута үһү. Мин оҕолорбуттан хайаан да күүстээх уол төрүөхтээх диэн. Дьаакып бэйэтэ да күүстээх, тэтиэнэх киһи эбитэ үһү.
Күүстээх бииргэ төрөөбүт сэттиэлэр эбит. 3 уол, 4 кыыс. Уолаттар кимнээхтэрэ сурукка биллэллэр. Кыргыттары сураһан ахтыылартан көрөн быһаардыбыт. Баатаҕайга Охотина Маайа (Готовцев Петр Андреевич бастакы кэргэнэ) ийэтэ. Нам Көбөкөнүгэр Бодьуустар диэн ыалга биир кыыһы ииттэрбиттэр. Дьааҥыга Күүстээх Аапый диэн киһиэхэ кэргэн тахсыбыт кыыс, Эрбэһиҥҥэ Матырыана диэн олохсуйбут.
Күүстээх эдэригэр онно-манна тэлэһийэ сылдьан баран, Саха сирин аҥарын кэрийбитэ дииллэр. Ол туһунан Уус Алдан улууһун аатырбыт олоҥхоһута Арамаан Алексеев – Бөҕө Арамаана “Истибит-көрбүт былыргы” чабырҕаҕар маннык киллэрбит:
Саҥардыытааҕы киһиттэн
Саха биир күүстээҕинэн
Бодойбонон тайҕанан,
Булуҥунан-Эдьигээнинэн,
Муустаах муоранан,
Дьокуускайынан – Дьааҥынан
Чугасаһар күүсттэх суоҕунан
Сиэллээх тоҥ чохоону
Сутуругунан үлтү охсорунан
Дүпсүн улууһа
Тамаахы Уйбаантан ордук
Тэтиэнэх киһи үөскээбитин
Өйдөөн-дьүүллээн билбэтэҕим…
Күүстээх Уйбаан кэргэнэ, эппиппит курдук, Даайа 3 оҕолоох огдообо дьахтар. Оҕолоро норуокка киэҥник биллэр: Григорий Семенович Тарскай – суруйааччы, тылбаасчыт, библиограф, Иннокентий Семенович Тарскай — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа уонна балтылара Анна Семеновна Тарская.
Күүстээх Уйбаан Эрбэһин арҕаа өттүгэр Харыйалаахха дьиэ-уот туттан олохсуйан олорбута. Хаһыаҥка дьиэлээҕэ, этээстээх ампаардааҕа. Бэйэтиттэн биир кыыс Ааныс диэн оҕоломмута. Өлбүтүн кэннэ Ааныһы Григорий Семеновичтаах куоракка иитэллэр. Кыыһы үөрэттэрбэтэхтэр, бука Григорий Семенович хаайыыга баран кыаллыбатах быһыылаах диэн сабаҕалыыллар. Уонна Тарская Анна Ивановна диэн суруттараллар. Эмиэ сэрии кэмигэр карточка ылаары уларыттарбыттара буолуо диэн сэрэйэллэр. Ааныс Дүпсээҕэ тахсан Соловьев Баһылай диэн киһиэхэ кэргэн тахсан сэттэ оҕолонор. Удьуору ууһатар. Улахан уол Баһылай Кеша диэн уоллаах, Гаврила, Анята Дүпсээҕэ олоро сылдьыбыттара. Петр эрдэ өлбүтэ. Дмитрий кэргэннэммэтэх, Дария Төҥүлүгэ кэргэн тахсан Гоша диэн уоллаах. Кыралара Мария Васильевна, Миша, Аня диэн оҕолордоох, үлэһиттэр, куоракка олороллор. Бэйэлэрэ билигин Бэйдиҥэҕэ олороллор.
Күүстээх Уйбааны кытта бииргэ төрөөбүт Матырыана уола Сивцев Михаил Егорович Уйбаан дьиэтин 1945 с. Эрбэһиҥҥэ көһөрөн аҕалан туттубута. Уйбаан дьиэтин таһыгар бааһыналааҕа, ону хара тыатын кини солообута буолуо дииллэр. Ити миэстэни Күүстээх дулҕата дииллэр. Дьиэ маһа илиинэн суоруллубут. Үрдүн муоста оҥостубуттара, билиҥҥээҥҥэ диэри уларыйбакка турар. Дьиэ өһүөтүгэр 1945.28.06 диэн бэлиэ оҥоһуллубут. Ол аата ол кэмҥэ тутуллубут диэн өйдөбүллээх. Дьиэ билигин да хоп курдук. Билигин сайынын Михаил Егорович ииппит кыыһа Павлова Мария Петровна (95 саастаах) соҕотоҕун сайылыыр. Уйбаан нуучча дьиэтэ туттаары мас кэрдэн бэлэмнээбитэ үһү. Дьиэтин кыайан туттубакка олохтон эрдэ барбыт.
1928 с. Иван Яковлевич “Хоҥор Биэ” табаарыстыба тэрийбитэ уонна бу табаарыстыбаҕа бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Оттуур сир таһаараары хоруу хастарбыт. Атын алаас уутун атын алааска түһэттэрбит. Бэйэтэ бастакынан сылдьыспыт. Күрдьэҕинэн, таачыканан 4000 кубометр тоҥ буору хаспыттара, таспыттара. Ханааба дириҥэ 12 м этэ. Саас 1930 с. Хоҥор Биэ уутун Эрбэһиҥҥэ ыыппыттара. Сүгэн-көтөҕөн сөҕүмэр үлэни толорон дьон бөҕөнү сөхтөрбүттэрэ. Хорууга кыттыбыт дьоннор:
- Александров Иван Яковлевич – Күүстээх Уйбаан, бэрэссэдээтэл.
- Сивцев Иван Ефимович – Аччыгый Уйбаан, солбуйааччы бэрэссэдээтэл.
- Березкин Егор Прокопьевич – Сэптэрээпий (Иван Георгиевич Березкин аҕата).
- Александров Иван Яковлевич – Сээбэс.
- Доллонов Сэмэн – Лаҥха, уола Лэгэнтэй – Сүрэх.
- Сивцев Андрей Ефимович – Этирик.
- Александров Федор Саввич – Чыычаах.
- Давыдов Михаил Алексеевич – Бэхэтиир.
- Павлов Андрей Иосифович – Хабах.
- Павлов Иван Афанасьевич – Тоҥсоҕой.
- Павлов Петр Афанасьевич – Куллака.
Бу дьон туох да хамнаһа суох үлэлээбиттэр. Ол эрээри үйэлэр уһаабатах. Улахан сэттээх үлэни толорбуттар. Хоҥор Биэни Эрбэһиҥҥэ түһэриигэ Сээбэс Уйбаан алҕаабыта үһү.
Уу түспүтүн кэннэ 150 га ходуһа сирэ тахсан, от бөҕөнү оттуур буолтара. Күүстээх Уйбаан өр барбатаҕа, салҕа буолан 1931 с. атырдьах ыйын 18 күнүгэр өлбүтэ уонна бэйэтин баҕатынан хоруу таһыгар көмүллүбүтэ. Кини аатын үйэтитэн Баатаҕайга сэбиэттээн олорбут, Федоров Василий Константинович хоруу таһыгар пааматынньык туруоттарбыта.
Күүстээх Уйбааны дойдутугар Тамаахы Уйбаанынан ааттыыллара. 50 бууттаах куолакалы көтөхпүт. 1 буут 16 киилэҕэ тэҥнэһэр, ол эбэтэр 800 киилэ.
Оҕус бадарааҥҥа түспүтүн хостоон таһаарбыт. Кини оҕуһу бадараан үрдүгэр тиэрэ тардан эргиппит курдук быһыылаах эбит уонна икки кэлин атаҕыттан кирис өтүүнэн быалаан баран, бэйэтэ кытыыга тирэхтээх кытаанах сиргэ туран ньылбы соһон таһаарбыт быһыылааҕа үһү.
Сэмэкэ сыарҕаттан кирис өтүүнү сүөрэн ылар. Умуһахтарыгар тиийэн иһирдьэ киирэллэр. 12 буут киирэр толору кутуллубут уһаат аанын аһа томточчу тоҥон тахсыбыт эбит, эбиитин умуһах иһигэр тоҥон хаалбыт. Ол уһааттаахтары умуһахтан, кини күүһүн билээри, таһааттарбыттар.
Биирдэ муҥха кэмигэр киксэн баран Уйбааны көмөлөөбүттэр. Чөөчөөх Өлөксөй урут Уйбаан биилигэр түспүт. Дьэ эрийсии буолбут. Муҥха дьоно күлсэ-күлсэ тула үмүөрүспүттэр. Кинини тута сатаабыт дьоннорун биир-биир ылан умса баттаан, хоонньуларыгар хаар кутаттаабыт. Бары көмөлүөх буолтара, бэйэлэрэ кыайтаран күлүүгэ барбыттар. Ити курдук кини күүһүн көрдөрбүт түгэннэриттэн бэрт элбэҕи билиһиннэриэххэ сөп. Кинини 50 бууттаах куолакалы көтөҕүөҕүттэн Күүстээх Уйбаанынан ааттыыр буолбуттар.
Күүһү төһө да айылҕа биэрдэр, күүстэрин сөптөөхтүк туһанан дьон биһирэбиллэрин ыланнар уос номоҕор киирдэхтэрэ. Сиэрдээх дьон айылҕа бэрсэр сэдэх бэлэҕин илиинэн күүстээхтик үлэлиир буоларга, олоххо-дьаһахха туһанарга тутталлара.
Ахтыыны оҥордулар: Эрбэһин олохтоохторо 95 саастаах Павлова Мария Петровна,
Александров Виктор Иннокентьевич
БИБЛИОГРАФИЯ
Кинигэлэргэ
- Саха былыргы кэпсээннэрэ уонна сэһэннэрэ / сост.: И. Г. Березкин. – Якутск: Якутское книжное издательство, 1977 – 200-228 с.
- По следам наших предков и современников / сост.: И. Г. Березкин. – Якутск: Книжное изд-во, 1981. – 158 с.
- Сивцев И.К. Былыргы күүстээхтэр / И. К. Сивцев. – Дьокуускай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-та, 1990. – 85-87 с.
- Пахомов А. К. Саха сирин историятыттан кэпсээннэр [5 кылаас үөрэнээччилэригэр аналлаах пособие] / А. К. Пахомов. – Дьокуускай: Бичик, 1993. – 76 с.
- Сивцев И.К. Аан дойду уонна Саха сирин былыргы күүстээхтэрэ / И. К. Сивцев. – Дьокуускай: Бичик, 2000. – 157-162 с.
- Жирков И.М. 20-с үйэҕэ Уус Алдан чулуу спортсменнара / И. М. Жирков, И. И. Захаров. – Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 2004. – 216 с.
- Ефимов Д.А. Төрөөбүт түөлбэбит Баатаҕай / Д. А. Ефимов. – Якутск: Көмүөл, 2007 – 59 с.
- Ефимов Д. А., Румянцева К. И., Бурцева Р.И. Улахан олох аргыстара / Д.А. Ефимов, К. И. Румянцева, Р. И. Бурцева. – Дьокуускай: РПК “Оригами”, 2010. – 56 с.
- Сивцев И. И. Этэҥҥэ буолуҥ! / Иван Сивцев. – Дьокуускай: Издатель Э.Т. Пономарев, 2020. – 33-39 с.
- Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин биллиилээх дьоно / хомуйан оҥордо А. А. Колесов; редактор Р. Г. Оконешникова. – Дьокуускай: Алаас, 2021. – 13-15 с.
Периодическай бэчээккэ
- Алексеев К. Күүстээх Уйбаан / К. Алексеев // Ленинскэй тэрийээччи. – 1967. – Сэтинньи 16 к. – с. 2-3
- Арай, биирдэ. Уус Алдан күүстээхтэрэ: [Күүстээх Уйбаан, Мас Мэхээлэ, Күүстээх Куонаан] // Кыым. – 2006. – Кулун тутар 10 к. – с. 16
- Бечекяров Г. Былыргы күүстээхтэр: [Күүстээх Уйбаан – И. Александров] / Г. Бечеряков // Кыым. – 2008. – Муус устар 10 к. – с. 36
- Ушницкай И. Күүстээх Уйбаан сымара тааһа / И. Ушницкай // Орто дойду. – 2008. – Ыам ыйын 1 к. – с. 8
