1930-1959
Найахы уонна Баатаҕай икки ардыларыгар халдьаайыга туруору балаҕаннаах Андылаах алаас баар. Манна бу диэки алаастар ыалларыгар тимиртэн араас дьиэ тэрилин oҥopop идэлээх Уус Миичэкэ олорбута. Ол иһин, бу алааһы нэһилиэк дьоно Миичэкэ Андылааҕа диэн ааттыыллар. Андылаах — төгүрүччү сыырдаах кыракый алаас.
Бу балаҕаҥҥа 1930 сыллаахха Миичэкэҕэ уол оҕо төрөөбүгэ. Кинини Дьөгүөр диэн аатгаабыттара. Кини кэлин норуокка Муотаанай Дьөгуүөр диэн аатгаммыта. Дьөгүөр oҕo эрдэҕиттэн тэҥнээҕинэн, кэлин лаппа күүстээх киһинэн биллэн барбыта. Үөрэҕи ылбатаҕа, начальнай эрэ үөрэхтээҕэ. Онон бэйэтин наадатын быһаарсан суруйара. Кинини үчүгэйдик билэр дьон киэҥ, холку, сымнаҕас майгылаах киһи дииллэрэ.
Дьөгүөр кыра сылдьан тэбэнэтирдэҕинэ оҕуһу, аты икки атахтарын бэрбээкэйдэриттэн ылан баран үөһэ быраҕан туста оонньуура. Кыра колхозтар эрдэхтэринэ үүннэрбит бурдуктарын күһүн молотилканан астыыллара. Ол молотилка хамсатар, түөрт киһи нэһииччэ тэлиэгэҕэ уурар ыар ыйааһыннаах колүөһэтин Дьөгүөр бэйэтэ соҕотоҕун уурара үһү. Кэлин оту трактор косилкатынан оҕустарар буолтарыгар, трактор бадарааҥҥа батылыннаҕына, илин көлүөһэлэриттэн ылан үөһэ анньан төһүүлэтэн тракторы бадараантан ороноругар көмөлөһөрө диэн кэпсииллэрэ. Тутуу үлэтигэр сылдьан 8 миэтэрэ уһуннаах бэрэбинэни бнир төбөтүттэн үөһэ анньан баран сүгэн таһаарара дииллэр.
Сааскы булт саҕана сааһыттарга доруобуонньук наада буолааччы. Оччолорго убайа Петр Игнатьевич Готовцев диэн коммунист киһи маҕаһыыҥҥа атыылааччынан үлэлии сырыттаҕына, бородууктаны, ол-бу табаары уочарата суох ылар баҕаттан биирдэ улахан американскай туус, саахар куулугар биирдиитигэр 10-нуу килограмнаах 20 устуука мөһөөччүктээх доруобуонньугу укпуттарын ампаартан прилавокка сүгэн киллэрбитин илэ харахпынан көрөн турабын. Ол 200 кг-наах таһаҕаһы 20 миэтэрэ сиргэ сүгэн киллэрии киһиэхэ кытаанах ноҕорууска. Дьөгүөр тэбэнитэрдэҕэ аатыран, чараас суорҕан муннугун туох да ааттаах өһүлбэт гына бөччөхтүү баайара дииллэр.
Кини күүстээҕин билэн, 1957 сыллаахха кыһын республикаҕа спорт сайдыытыгар улахан үтүөлээх Дьөгүөр биир дойдулааҕа Николай Николаевич Тарскай штанга анньыытыгар үөрэттэрэ сылдьыбыта. Онно сылдьан штанганы көтөҕөргө туттуллар мас помоһу массыынаҕа соҕотоҕун тиэйбиттээх. Онтон штанганы өрө анньыы техникатын билбэккэ, хамнаныытын сатаабакка, дойдутугар төттөрү тахсыбыта. ССРС спордун маастара Иван Морозов Дьөгүөрү дьии кэй күүстээх киһинэн сыаналаабыта.
Биэс уонус сылларга республикаҕа хапсаҕайдаһан тустуу чемпиона Роман Михайлович Петухов биирдэ куоракка колхозка рынокка атыылыы сылдьан Муотаанайы көрсүбүт уонна: “Нохоо, бу киэһэ миигин кытта ыалга барсаар”, — диэн эппитин Дьөгүөр ылыммыт. Роман Михайлович эдэригэр дьээбэтирэр идэлээх этэ. Кини: “Бу кыракый кэһиини дьоҥҥо киллэрбитим, ону кыбына сырыт”, — диэн баран улахан куулга угуллубут тоҥ эти биэрбит. Дьөгүөр биир атах улахан сүөһү этин кыбынан баран куорат хас да ыалын кэрийэн Роман Михайловиһы батыһа сылдьыбыт. Ол аата Роман уолу боруобалаабыт быһыыта үһү.
Дьөгүөр эдэр сааһыгар ыалдьан өлбүтэ. Кини ортону үрдүнэн уҥуохтааҕа, бэйэтигэр сөп соҕус эттээҕэ-сииннээҕэ, сыгынньахтаннаҕына — көхсүгэр, бүлгүнүгэр хос үллэ сылдьар былчыҥнардааҕа. Кинн көтөҕөр күүстээх быһыылааҕа. Онтон тустууга көнтөрүк уонна сүһүөҕэ суох дииллэрэ.
Николай Оконешников,
“Ленинскэй тэрийээччи”, 1980 сыл, тохсунньу 19 күнэ
БИБЛИОГРАФИЯ
Кинигэлэргэ
- Ефимов Д.А. Төрөөбүт түөлбэбит Баатаҕай / Д. А. Ефимов. – Якутск: Көмүөл, 2007 – 76 с.
- Готовцева Н.В. Удьуор уус сиэнэ Куола Хотуоһап / Н. В. Готовцева. – Дьокуускай: Ридер, 2016. – 15-16 с.
- Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин биллиилээх дьоно / хомуйан оҥордо А. А. Колесов; редактор Р.Г. Оконешникова. – Дьокуускай: Алаас, 2021. – 37-38 с.
Периодическай бэчээккэ
- Оконешников Н. Муотаанай Дьөгүөр. / Н. Оконешников // Ленинскэй тэрийээччи. – 1980. – Тохсунньу 19 к. – 7-8 с.
- Оконешников Н. Айылҕаттан күүстээҕэ. / Н. Оконешников // Ленинскэй тэрийээччи.
- Муотаанай Дьөгүөр. Сыккыс
- Неустроева О. Бөҕө киһи Муотаанай: [Тимир ууһа Миичэкэ олорбут Андылааҕа ахтыллар] / О. И. Неустроева // Мүрү саһарҕата. – 2004 . – Кулун тутар 27 к.
